Road to OECD เตรียมความพร้อม SME ไทยก่อนเข้าสู่ห่วงโซ่อุปทานโลก

การแข่งขันของธุรกิจ SME ไทยกำลังเปลี่ยนจากสนามที่วัดกันด้วยราคา ไปสู่สนามที่วัดกันด้วย “มาตรฐาน ความโปร่งใส และความสามารถในการพิสูจน์ข้อมูล” มากขึ้น โดยเฉพาะธุรกิจที่อยู่ในภาคการผลิต ส่งออก เกษตรแปรรูป อาหาร แฟชั่น ชิ้นส่วนอุตสาหกรรม บรรจุภัณฑ์ โลจิสติกส์ หรือธุรกิจที่เป็นซัปพลายเออร์ให้บริษัทขนาดใหญ่ เพราะผู้ซื้อระดับโลกต้องการคู่ค้าที่สามารถตอบคำถามได้ว่า สินค้านี้ผลิตจากวัตถุดิบที่มาจากแหล่งใด ใช้แรงงานถูกต้องหรือไม่ กระบวนการผลิตกระทบสิ่งแวดล้อมมากน้อยแค่ไหน และมีระบบการตรวจสอบย้อนกลับที่น่าเชื่อถือเพียงพอหรือไม่

บริบทนี้เชื่อมโยงโดยตรงกับเส้นทางการเดินหน้าสู่การเป็นสมาชิก OECD ของประเทศไทย ซึ่งเป็นหมุดหมายสำคัญในการยกระดับมาตรฐานเศรษฐกิจ กฎระเบียบ และธรรมาภิบาลให้ใกล้เคียงมาตรฐานสากลมากขึ้น หลังจาก OECD รับรอง Roadmap การเข้าเป็นสมาชิกของไทยในปี 2024 และเริ่มกระบวนการหารือเชิงเทคนิคอย่างเป็นทางการ

สำหรับ SME นี่ไม่ใช่เรื่องไกลตัว เพราะเมื่อประเทศขยับเข้าหามาตรฐาน OECD มากขึ้น บริษัทขนาดใหญ่ นักลงทุนต่างชาติ และผู้ซื้อในห่วงโซ่อุปทานโลกย่อมยกระดับเงื่อนไขการคัดเลือกคู่ค้าตามไปด้วย หากต้องการเป็นส่วนหนึ่งของซัปพลายเชนระดับโลกในระยะยาว การปรับตัวของ SME จึงต้องเริ่มตั้งแต่วันนี้

เมื่อมาตรฐาน OECD เริ่มเปลี่ยนกติกาการค้าโลก

ในอดีต SME จำนวนมากแข่งขันด้วยราคา ความเร็ว และความยืดหยุ่นในการผลิตเป็นหลัก ใครผลิตได้ถูกกว่า ส่งของได้เร็วกว่า หรือรับออร์เดอร์เร่งด่วนได้ดีกว่า ก็มักมีโอกาสได้งานมากกว่า แต่ในระบบการค้าโลกปัจจุบัน ปัจจัยเหล่านี้ยังสำคัญก็จริง แต่ไม่เพียงพออีกต่อไป

ผู้ซื้อระดับโลกเริ่มมองความเสี่ยงทั้งระบบมากขึ้น หากซัปพลายเออร์รายใดมีปัญหาด้านแรงงาน สิ่งแวดล้อม การทุจริต หรือการละเมิดสิทธิมนุษยชน ความเสียหายอาจย้อนกลับไปถึงบริษัทแม่ แบรนด์ระดับโลก นักลงทุน และผู้บริโภคปลายทางได้ทันที

ดังนั้น มาตรฐาน OECD จึงไม่ได้เป็นเพียงกรอบเชิงนโยบายของรัฐ แต่กำลังกลายเป็นภาษากลางของธุรกิจสมัยใหม่ โดยเฉพาะแนวคิดเรื่อง Responsible Business Conduct หรือการดำเนินธุรกิจอย่างมีความรับผิดชอบ ซึ่งครอบคลุมทั้งสิทธิมนุษยชน แรงงาน สิ่งแวดล้อม ความโปร่งใส การแข่งขันที่เป็นธรรม และธรรมาภิบาลตลอดห่วงโซ่อุปทาน ซึ่งโดยส่วนใหญ่ผลกระทบต่อ SME จะเกิดทางอ้อมผ่านเงื่อนไขของลูกค้า นักลงทุน หรือบริษัทคู่ค้า มากกว่าการถูก OECD บังคับโดยตรง

Green Procurement คือเงื่อนไขใหม่ของผู้ซื้อระดับโลก

หนึ่งในกติกาที่ SME ต้องให้ความสำคัญคือ Green Procurement หรือการจัดซื้อจัดจ้างสีเขียว ซึ่งไม่ใช่แค่การเลือกสินค้าที่มีภาพลักษณ์เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม แต่หมายถึงการเลือกคู่ค้าที่สามารถพิสูจน์ได้ว่ากระบวนการผลิตมีความรับผิดชอบจริง

ตัวอย่างเช่น โรงงานผลิตอาหารอาจต้องแสดงแหล่งที่มาของวัตถุดิบ การใช้พลังงาน การจัดการน้ำเสีย และมาตรฐานความปลอดภัยแรงงาน ส่วนผู้ผลิตบรรจุภัณฑ์อาจต้องแสดงข้อมูลวัสดุรีไซเคิล แหล่งที่มาของกระดาษ หรือแนวทางลดของเสียจากกระบวนการผลิต โดยทิศทางนี้สอดคล้องกับแนวคิดการตรวจสอบความเสี่ยงด้านสิทธิมนุษยชนและสิ่งแวดล้อม หรือ Mandatory Human Rights and Environmental Due Diligence (mHREDD) ซึ่งหลายประเทศและบริษัทขนาดใหญ่เริ่มนำมาใช้เป็นกรอบในการประเมินคู่ค้า เพื่อให้มั่นใจว่าซัปพลายเออร์ไม่ได้สร้างความเสี่ยงต่อแรงงาน ชุมชน หรือสิ่งแวดล้อมตลอดห่วงโซ่อุปทาน

ทำไม SME ไทยต้องสนใจการเดินหน้าสู่ OECD ของประเทศไทย?

การเดินหน้าสู่ OECD ของประเทศไทยสะท้อนทิศทางใหม่ของมาตรฐานธุรกิจไทยที่กำลังขยับเข้าใกล้กติกาสากลมากขึ้น สำหรับ SME นี่คือสัญญาณว่าเงื่อนไขการเป็นคู่ค้าจะเข้มข้นขึ้น ทั้งด้านความโปร่งใส ความรับผิดชอบ และความสามารถในการตรวจสอบข้อมูลตลอดห่วงโซ่อุปทาน

มาตรฐานสากลจะถูกส่งต่อผ่านบริษัทใหญ่

SME ไทยจำนวนมากอาจคิดว่า การเข้าเป็นสมาชิก OECD เป็นเรื่องของรัฐบาล บริษัทข้ามชาติ หรือธุรกิจขนาดใหญ่เท่านั้น แต่ในความเป็นจริง ผลกระทบจำนวนมากจะถูกส่งต่อผ่านคู่ค้ารายใหญ่

เมื่อบริษัทขนาดใหญ่ต้องปฏิบัติตามมาตรฐานสากล บริษัทเหล่านั้นย่อมต้องตรวจสอบซัปพลายเออร์ของตัวเองด้วย เพราะความเสี่ยงไม่ได้อยู่แค่ในโรงงานหลัก แต่อาจอยู่ในวัตถุดิบ ชิ้นส่วน ผู้รับจ้างผลิต ผู้ขนส่ง หรือผู้ให้บริการรายย่อยในระบบ

นั่นหมายความว่า SME อาจไม่ได้ถูกกฎหมายต่างประเทศบังคับโดยตรง แต่จะถูกเงื่อนไขทางการค้าบังคับทางอ้อม เช่น ต้องตอบแบบประเมิน ESG ต้องแสดงเอกสารรับรอง ต้องเปิดให้ Audit หน้างาน หรือต้องเซ็นจรรยาบรรณคู่ค้าก่อนเริ่มสัญญา

จากคู่ค้าทั่วไป สู่ซัปพลายเออร์ที่ต้องตรวจสอบได้

ในอนาคต การเป็นคู่ค้าที่ดีจะไม่ได้หมายถึงการผลิตสินค้าตรงสเปกและส่งมอบตรงเวลาเท่านั้น แต่ต้องเป็นซัปพลายเออร์ที่ทำการตรวจสอบย้อนกลับได้ด้วย

คำว่าตรวจสอบได้หมายถึงการมีข้อมูลรองรับทุกจุดสำคัญของธุรกิจ เช่น รู้ว่าวัตถุดิบมาจากไหน มีเอกสารการซื้อขายครบหรือไม่ มีการบันทึกล็อตการผลิตหรือไม่ พนักงานได้รับค่าจ้างถูกต้องหรือไม่ ของเสียถูกจัดการอย่างไร และหากเกิดปัญหากับสินค้า สามารถย้อนกลับไปหาต้นทางได้เร็วแค่ไหน

นี่คือเหตุผลที่การตรวจสอบย้อนกลับกลายเป็นทักษะเชิงระบบที่ SME ต้องสร้าง เพื่อทำให้ธุรกิจบริหารความเสี่ยงได้ดีขึ้น ลดความผิดพลาด และสร้างความน่าเชื่อถือในระยะยาว

SME อยู่ตรงไหนในห่วงโซ่อุปทานโลก?

แม้ SME ไทยจำนวนมากอาจไม่ได้ขายสินค้าให้ผู้ซื้อระดับโลกโดยตรง แต่หลายธุรกิจกลับเป็นฟันเฟืองสำคัญในฐานะผู้ผลิตวัตถุดิบ ชิ้นส่วน บรรจุภัณฑ์ งานขนส่ง หรือบริการสนับสนุนให้บริษัทขนาดใหญ่ ดังนั้น เมื่อมาตรฐานการค้าโลกเข้มข้นขึ้น เงื่อนไขเหล่านี้จึงค่อย ๆ ถูกส่งต่อมายัง SME ผ่านสัญญาคู่ค้า การตรวจประเมิน และข้อกำหนดด้านการตรวจสอบย้อนกลับ

ผลกระทบทางอ้อมจากกฎของบริษัทคู่ค้า

SME ไทยจำนวนมากอยู่ในตำแหน่งสำคัญของห่วงโซ่อุปทานโลก แม้จะไม่ได้มองเห็นตัวเองเป็นผู้เล่นระดับโลกโดยตรง เช่น ผู้ผลิตชิ้นส่วนให้โรงงานส่งออก ผู้ผลิตบรรจุภัณฑ์ให้แบรนด์อาหาร ผู้รับจ้างตัดเย็บให้แบรนด์แฟชั่น หรือผู้ให้บริการโลจิสติกส์กับบริษัทข้ามชาติ

เมื่อบริษัทปลายทางต้องควบคุมความเสี่ยงตลอดซัปพลายเชน บริษัทเหล่านั้นจึงต้องย้อนกลับมาตรวจคู่ค้าในทุกระดับ หากพบว่า SME รายใดมีความเสี่ยงสูง เช่น ไม่มีเอกสารแรงงาน ไม่มีระบบจัดการของเสีย ไม่มีข้อมูลแหล่งที่มาของวัตถุดิบ หรือไม่สามารถยืนยันมาตรฐานการผลิตได้ บริษัทใหญ่ก็อาจเลือกเปลี่ยนซัปพลายเออร์เพื่อลดความเสี่ยงของตัวเอง ดังนั้น การปรับตัวของ SME จึงเป็นการป้องกันไม่ให้ธุรกิจถูกตัดออกจากระบบการค้าใหม่

จรรยาบรรณคู่ค้าและการ Audit จะกลายเป็นเรื่องปกติ

สิ่งที่ SME จะพบมากขึ้นคือ Supplier Code of Conduct หรือจรรยาบรรณคู่ค้า ซึ่งเป็นเอกสารที่กำหนดหลักปฏิบัติขั้นต่ำระหว่างบริษัทใหญ่กับซัปพลายเออร์ เช่น ห้ามใช้แรงงานผิดกฎหมาย ต้องเคารพสิทธิแรงงาน ต้องมีสภาพแวดล้อมการทำงานที่ปลอดภัย ต้องไม่ปล่อยของเสียผิดมาตรฐาน ต้องไม่จ่ายสินบน และต้องมีระบบจัดการข้อร้องเรียน

ในบางกรณี ลูกค้าอาจส่งทีมเข้ามา Audit หน้างาน เพื่อตรวจสอบว่า SME ทำได้จริงตามที่ระบุไว้หรือไม่ จุดนี้ทำให้ SME ต้องเปลี่ยนจากการตอบตามเอกสาร ไปสู่การทำให้เห็นจริงในระบบงานประจำวัน เช่น มีเอกสารพนักงานครบ มีบันทึกอบรมความปลอดภัย มีรายงานการกำจัดของเสีย มีใบรับรองวัตถุดิบ และมีผู้รับผิดชอบข้อมูลแต่ละส่วนชัดเจน

โอกาสทองที่ SME จะได้รับ เมื่อปรับตัวสอดรับมาตรฐาน OECD

การปรับตัวตามมาตรฐานใหม่อาจดูเหมือนเป็นภาระในช่วงแรก แต่สำหรับ SME ที่เริ่มก่อนถือเป็นโอกาสในการสร้างความได้เปรียบก่อนคู่แข่ง พร้อมต่อยอดสู่ตลาด แหล่งทุน และความร่วมมือทางธุรกิจที่มีมูลค่าสูงกว่าเดิม

โอกาสในการเป็นคู่ค้าระดับโกลบอล

SME ที่เตรียมระบบตามมาตรฐาน OECD ก่อน ย่อมมีโอกาสถูกเลือกเป็นคู่ค้าของบริษัทใหญ่ได้ง่ายขึ้น เพราะผู้ซื้อไม่ต้องเริ่มนับหนึ่งใหม่กับการตรวจสอบพื้นฐาน หากมีข้อมูลครบ เอกสารพร้อม และกระบวนการผลิตตรวจสอบได้ SME จะถูกมองว่าเป็นซัปพลายเออร์ความเสี่ยงต่ำ และมีความพร้อมในการทำงานระยะยาว

สิ่งนี้เปรียบได้กับการสร้าง Growth Passport ให้ธุรกิจ เพราะมาตรฐานที่ดีจะทำหน้าที่เป็นใบเบิกทางสู่ตลาดใหม่ ลูกค้าใหม่ และอุตสาหกรรมที่มีมูลค่าสูงกว่าเดิม

โอกาสเข้าถึง Green Finance

เมื่อธุรกิจมีข้อมูลด้านพลังงาน สิ่งแวดล้อม การใช้ทรัพยากร และการลดของเสียอย่างเป็นระบบ ข้อมูลเหล่านี้สามารถต่อยอดไปสู่การเข้าถึง Green Finance หรือสินเชื่อสีเขียวได้มากขึ้น เพราะในมุมของสถาบันการเงิน SME ที่มีข้อมูลโปร่งใส มีแผนลดความเสี่ยง และพิสูจน์ได้ว่าบริหารธุรกิจอย่างรับผิดชอบ ย่อมมีความน่าเชื่อถือมากกว่า เพราะสะท้อนความสามารถในการดำเนินธุรกิจอย่างยั่งยืน ซึ่งอาจช่วยลดต้นทุนทางการเงินและเพิ่มสภาพคล่องให้ธุรกิจได้ในระยะยาว

โอกาสยกระดับเป็นพันธมิตรระยะยาวในซัปพลายเชน

เมื่อ SME สามารถเชื่อมมาตรฐานของตัวเองเข้ากับระบบของลูกค้า ความสัมพันธ์ทางธุรกิจจะสามารถยกระดับไปสู่การเป็นพาร์ตเนอร์ระยะยาวได้ ตัวอย่างเช่น หากผู้ผลิตวัตถุดิบสามารถส่งข้อมูลล็อตสินค้าได้แม่นยำ ลูกค้าสามารถวางแผนการผลิตได้ดีขึ้น หากผู้ผลิตบรรจุภัณฑ์มีข้อมูลคาร์บอนหรือวัสดุรีไซเคิลครบ ลูกค้าสามารถนำไปใช้ในรายงาน ESG ได้ทันที ความสามารถเหล่านี้ทำให้ SME แข่งขันด้วยคุณค่าที่ช่วยให้ลูกค้าบริหารซัปพลายเชนได้ดีขึ้น

3 วิธีเตรียมความพร้อม SME สู่ซัปพลายเชนระดับโลก

การเตรียมพร้อมเข้าสู่ซัปพลายเชนระดับโลกควรเริ่มจากการจัดระเบียบข้อมูล กระบวนการทำงาน และมาตรฐานภายในให้ชัดเจนก่อน เมื่อ SME รู้ว่าต้องตรวจสอบอะไร เก็บหลักฐานแบบไหน และควบคุมความเสี่ยงจุดใด ก็จะสามารถพัฒนาระบบให้พร้อมรับการประเมินจากคู่ค้ารายใหญ่ได้อย่างเป็นขั้นตอน

1. ทำแผนที่ซัปพลายเชนและประเมินความเสี่ยง

จุดเริ่มต้นของการเตรียมพร้อมคือการรู้จักซัปพลายเชนของตัวเองอย่างละเอียด SME ควรระบุให้ได้ว่าวัตถุดิบหลักมาจากที่ใด ใครคือซัปพลายเออร์สำคัญ กระบวนการผลิตแต่ละขั้นตอนมีความเสี่ยงอะไร และจุดใดอาจกระทบต่อแรงงาน สิ่งแวดล้อม หรือชุมชน

ตัวอย่างเช่น ธุรกิจอาหารควรตรวจสอบแหล่งที่มาของวัตถุดิบการเกษตร ธุรกิจสิ่งทอควรรู้ที่มาของผ้า เช่น สารเคมีที่นำมาใช้ในกระบวนการย้อมสี การจ้างงานที่สอดคล้องกับกฎหมายแรงงานและหลักสิทธิมนุษยชน ธุรกิจชิ้นส่วนอุตสาหกรรมควรรู้แหล่งที่มาของโลหะ พลาสติก  วัสดุรีไซเคิล หรือส่วนประกอบสำคัญ ธุรกิจโลจิสติกส์ ใช้แหล่งพลังงานใด เป็นพลังงานฟอสซิล หรือ พลังงานสะอาด และมีการปลดปล่อยคาร์บอนเท่าไหร่ เป็นต้น

เมื่อเห็นภาพรวมแล้ว ให้จัดลำดับความเสี่ยงเป็น 3 ระดับ ได้แก่ ความเสี่ยงสูงที่ต้องแก้ทันที ความเสี่ยงปานกลางที่ต้องมีแผนควบคุม และความเสี่ยงต่ำที่ต้องติดตามต่อเนื่อง วิธีนี้จะช่วยให้ SME ไม่ต้องทำทุกอย่างพร้อมกัน แต่เริ่มจากจุดที่สำคัญที่สุดก่อน

2. วางจรรยาบรรณคู่ค้าและมาตรฐานการทำงานภายใน

หลังจากรู้ความเสี่ยงแล้ว SME ควรจัดทำจรรยาบรรณคู่ค้าในฉบับที่เหมาะกับขนาดธุรกิจของตัวเอง โดยครอบคลุมหลักการพื้นฐาน เช่น แรงงานถูกกฎหมาย ความปลอดภัยในการทำงาน การไม่เลือกปฏิบัติ การจัดการของเสีย การใช้ทรัพยากรอย่างรับผิดชอบ และการต่อต้านการทุจริต

จากนั้นต้องแปลงหลักการเหล่านี้ให้เป็นขั้นตอนทำงานจริง เช่น แบบฟอร์มคัดเลือกซัปพลายเออร์ใหม่ เช็กลิสต์ตรวจรับวัตถุดิบ ตารางบันทึกของเสีย ระบบเก็บเอกสารแรงงาน หรือช่องทางรับข้อร้องเรียนภายในองค์กร

3. สร้างระบบข้อมูลและการตรวจสอบย้อนกลับ

การตรวจสอบย้อนกลับคือหนึ่งในความสามารถสำคัญที่สุดของ SME ในยุค Green Procurement เพราะผู้ซื้อระดับโลกต้องการข้อมูลที่พิสูจน์ได้ ด้งนั้น SME ควรเริ่มจากข้อมูลพื้นฐาน เช่น เลขล็อตวัตถุดิบ วันที่รับเข้า ผู้ขาย แหล่งที่มา กระบวนการผลิต วันที่ผลิต ผู้รับผิดชอบ ผลตรวจคุณภาพ การขนส่ง และปลายทางของสินค้า จากนั้นค่อยต่อยอดสู่ข้อมูลด้านพลังงาน น้ำ ของเสีย คาร์บอน หรือเอกสารรับรองมาตรฐานต่าง ๆ

การสร้างระบบตรวจสอบย้อนกลับไม่จำเป็นต้องเริ่มจากการลงทุนในเทคโนโลยีราคาแพงตั้งแต่วันแรก SME สามารถเริ่มจากการจัดเก็บข้อมูลวัตถุดิบ การผลิต และการส่งมอบสินค้าให้เป็นระบบ ผ่านเครื่องมือพื้นฐาน เช่น Spreadsheet, Cloud Drive และ QR Code เพื่อให้สามารถค้นหาและตรวจสอบข้อมูลย้อนหลังได้ เมื่อธุรกิจเติบโตและมีความพร้อมมากขึ้น จึงค่อยพัฒนาสู่ระบบ ERP หรือแพลตฟอร์มดิจิทัลที่เชื่อมโยงข้อมูลตลอดห่วงโซ่อุปทานได้ครบวงจร ช่วยเพิ่มความโปร่งใส ความน่าเชื่อถือ และความพร้อมในการรองรับการประเมินจากคู่ค้าระดับสากล

บทสรุปและข้อเสนอแนะ

การเตรียมความพร้อมสู่มาตรฐานการค้าโลกไม่ควรถูกมองเป็นเพียงการจัดทำเอกสารเพื่อให้ผ่านการประเมิน แต่ควรเป็นส่วนหนึ่งของกลยุทธ์การยกระดับศักยภาพธุรกิจในระยะยาว เพราะ SME ที่สามารถแสดงให้เห็นถึงความโปร่งใส ความรับผิดชอบ และความน่าเชื่อถือของกระบวนการดำเนินงานได้อย่างเป็นรูปธรรม ย่อมมีโอกาสได้รับความไว้วางใจจากคู่ค้ารายใหญ่ 

ในระยะยาว ธุรกิจที่มีความพร้อมมากที่สุดจะเป็นธุรกิจที่สามารถตอบคำถามของลูกค้าและคู่ค้าได้อย่างชัดเจนว่า วัตถุดิบมาจากที่ใด กระบวนการผลิตดำเนินการอย่างไร สามารถตรวจสอบย้อนกลับได้ในระดับใด และมีแนวทางบริหารจัดการผลกระทบต่อแรงงาน สิ่งแวดล้อม และผู้มีส่วนได้ส่วนเสียอย่างไร คำตอบเหล่านี้จะกลายเป็นปัจจัยสำคัญที่ช่วยให้ SME ไทยยกระดับจากผู้ส่งมอบสินค้าและบริการทั่วไป สู่การเป็นพันธมิตรทางธุรกิจที่มีคุณค่าและได้รับความไว้วางใจในห่วงโซ่อุปทานโลก

ข้อมูลอ้างอิง

1. OECD kicks off accession process with Thailand. สืบค้นเมื่อวันที่ 7 กรกฎาคม 2569 จาก https://www.oecd.org/en/about/news/press-releases/2024/10/oecd-kicks-off-accession-process-with-thailand.html. 

2. Due diligence for responsible business conduct. สืบค้นเมื่อวันที่ 7 กรกฎาคม 2569 จาก https://www.oecd.org/en/topics/due-diligence-for-responsible-business-conduct.html.

3. Prime Minister Submits Thailand’s Initial Memorandum (IM) to the OECD, Marking a Significant Step toward Membership. สืบค้นเมื่อวันที่ 7 กรกฎาคม 2569 จาก https://www.nesdc.go.th/en/isc12082568/. 

4. Responsible business conduct. สืบค้นเมื่อวันที่ 7 กรกฎาคม 2569 จาก https://www.oecd.org/en/topics/responsible-business-conduct.html. 

5. Strategic public procurement. สืบค้นเมื่อวันที่ 7 กรกฎาคม 2569 จาก https://www.oecd.org/en/topics/strategic-public-procurement.html.